Berzanji: Pujian kepada Nabi yang Meresap ke dalam Budaya Melayu
Dalam majlis perkahwinan Melayu tradisional, malam berinai, atau kelahiran bayi, sering kedengaran lantunan syair yang merdu dan berirama — itulah berzanji atau marhaban, seni lisan Islam yang sudah menjadi sebahagian daripada identiti budaya Melayu selama berabad-abad. Berzanji merujuk kepada pembacaan atau lantunan kitab Al-Barzanji, iaitu sebuah karya agung yang ditulis oleh Syaikh Ja’far al-Barzanji (wafat 1766 M), seorang ulama dari Kurdistan yang tinggal di Madinah. Kitab ini mengandungi kisah kelahiran, riwayat hidup, sifat-sifat, dan pujian kepada Nabi Muhammad SAW dalam bentuk prosa berirama yang indah.
Menurut catatan Perpustakaan UTM, kitab Saraful Anam juga digunakan dalam amalan berzanji dan berdikir oleh masyarakat Melayu tradisional — menunjukkan bahawa tradisi ini mempunyai asas kesarjanaan Islam yang kukuh dan bukan sekadar amalan rakyat semata-mata.
Marhaban: Nyanyian Selamat Datang yang Penuh Makna
Marhaban — yang berasal dari perkataan Arab marhaba bererti selamat datang atau sambutan gembira — adalah nyanyian atau lantunan yang mempunyai fungsi yang sedikit berbeza dari berzanji walaupun keduanya sering dilakukan bersama. Marhaban biasanya dilantunkan untuk menyambut kelahiran bayi, sebagai ucapan selamat dan doa dalam majlis perkahwinan, atau sebagai penyambutan kepada tetamu kehormat. Ia adalah cara masyarakat Melayu menyatakan kegembiraan dan kesyukuran dalam bahasa yang penuh dengan pujian kepada Allah SWT dan Nabi Muhammad SAW.
Dalam konteks majlis perkahwinan Melayu tradisional, marhaban sering dilantunkan semasa pengantin diarak masuk ke pelamin, memberikan suasana yang sakral dan penuh kemuliaan kepada momen yang istimewa itu.
Cara Pelaksanaan Berzanji dalam Majlis
Berzanji biasanya dilaksanakan oleh sekumpulan lelaki — biasanya terdiri dari ahli-ahli kariah masjid atau persatuan berzanji tempatan — yang duduk bersila membentuk bulatan atau dua baris berhadapan. Mereka membaca atau melantunkan petikan-petikan dari kitab Al-Barzanji secara bergilir-gilir, dengan nada dan irama tertentu yang diwarisi dari guru kepada murid.
Apabila sampai pada bahagian yang menceritakan kelahiran Nabi Muhammad SAW — yang dikenali sebagai Ashrakal — semua yang hadir akan berdiri sebagai tanda penghormatan. Ini adalah momen yang paling khidmat dan paling bermakna dalam setiap majlis berzanji, dan sering menimbulkan perasaan yang mendalam dalam hati para hadirin.
Berzanji dalam Konteks Moden
Walaupun berzanji kini tidak sepopular dahulu terutama di bandar-bandar besar, ia masih kekal dalam banyak komuniti kampung dan kalangan keluarga yang menghargai tradisi Islam-Melayu. Pertubuhan-pertubuhan masjid dan surau di seluruh Malaysia masih aktif menganjurkan majlis berzanji terutama pada malam Maulidur Rasul, sempena majlis perkahwinan, dan majlis aqiqah. Menggabungkan berzanji atau marhaban dalam majlis perkahwinan anda adalah cara yang indah untuk menghidupkan tradisi yang mempunyai nilai spiritual dan sejarah yang sangat dalam dalam kehidupan masyarakat Melayu.